کاشی معرق / خشت به خشت، رگ به رگ عهدهدار تاریخ بیان دیدگاه
کاشی معرق در فرهنگ لغت
کاشی معرق: مرحوم محمد دهخدا ذیل عبارت کاشی معرق چنین نوشته اتد:
[ ی ِ م ُ ع َرْرَ ] (اِ مرکب ) یا کاشی تراشیده . تلفیق تکه های کوچک تراشیده ٔ خشت کاشی براساس نقش.
«خود واژه معرق به هر چیز رگه دار گفته میشود.»
کاشی معرق چیست؟
وقتی که تکههای کوچک کاشی با نظم و ترتیب خاصی کنار هم چیده میشوند،
تا یک نقش زیبا پدیدار شود، یک اثر کاشی معرق ساخته میشود.
این نقوش گاهی از نقشهای گرهکشی و گاهی از نقش های مختلف مانند گل و بوته، اسلیمی، ختایی
یا خطوط مختلف تشکیل می گردند و زینت بخش بناهای مختلف میشوند.
تاریخ کاشی معرق
در ابتدای راه این هنر ارزشمند نمیتوان به درستی سخن گفت ولی قرن هفتم هجری، بناهای مذهبی، پررنگترین و تقریبا اولین جایی ست که این هنر ارزشمند دیده شده است.
در دوران تیموریه بسیاری از بناهای مذهبی شرق ایران به ویژه هرات، سمرقند و بخارا، پایتختهای تیمور و جانشینان او مزین به این هنر ارزشمند شد. به موازات رونق این نوع استفاده از کاشی در خراسان بزرگ شهرهای دیگر ایران هم به استقبال از آن رفتند و این سبک از کاشی کاری تا قرن 17 در ایران رواج داشت.
در دوران مغول کاشی کاری به سبکی بسیار ساده رواج داشت داشت و در عهد صفویه مانند اکثر هنرهای دیگر این هنر نیز به اوج شکوفایی خود رسید به شکلی که آثار بیبدیلی در این گونهی هنری در آن دوران خلق شد.
این سیر صعودی در دوره افاغنه و زندیه سر به نزول نهاد و در اویل دوران قاجاریه نیز کاشی معرق، تقلیدی ناقص از آثار گذشتگان بود. (در سایر هنرها هم شاهد این مسئله هستیم، حتا در خود معماری، قاجار حرفی برای گفتن ندارد و تنها به واردات چند عنصر معماری از غرب بسنده میکند اما این خود پلی میشود تا در آینده معمارانی ظهور کنند که معماری ایران را به شکلی دیگر به دنیا معرفی کنند، اما باید جانب انصاف را در نظر گرفت، در نوشتههای آتی بیشتر خواهم گفت.)
تا این دوران نقشهایی که در کاشی معرق دیده میشد، اغلب نقشهای اسلیمی بود. اما سفر تعدادی از هنرمندان به غرب و گرایش آنها به هنر و فرهنگ اروپایی، تغییرات بسیاری را در نقوش کاشی کاری رقم زد و پس از آن دوره بود که که طرح انسان و اشکال دیگر مانند اسلحه و غیره و هنر کاشی کاری و قاجار نقش بست.
مراحل کاشی کاری
- طراحی کاشیکاری
در این مرحله طراح، طرح مورد نظر خود را طراحی میکند و بخشهایی که باید رگه باشند را مشخص میکند. - کار بر روی کاشی در کارگاه
در این مرحله، طرح روی کاشی ها پیاده سازی میشود و برای نصب آماده میشوند:
1. طراحی رنگ آمیزی
2. نمره و نشانهگذاری
3. بریدن طرح
4. چسباندن کاغذ
5. لب زنی
6. سوراخ کردن
7. گل بری
8. سوهان زنی - مرحله نصب کاشی
1. تخمهگذاری
2. نمره کردن
3. چیدن
4. ملات ریزی
5. نصب
6. پاک کردن و تعمیر
کاشی معرق و معماری
برخی مکانهای مشهور که با کاشی معرق تزیین شده اند:
- مسجد جامع عباسی
- هتل عباسی اصفهان
- بنای سبز کرمان
- مسجد کبود تبریز
- مسجد شیخ لطف الله اصفهان
- مسجد گوهرشاد
- مقبره شیخ صفی الدین اردبیلی
- مسجد امام خمینی (مسجد شاه سابق)
- مدرسه چهار باغ اصفهان
- مدرسه خان در شیراز
- مسجد جامع یزد و…
کارگاه ساخت کاشیهای معرق در استانهای مختلف برقرار است اما به وسعت و ظرافت گذشته رواج ندارد.
کاشی معرق و دنیا
کاشیسازی و کاشیکاری در کشورهای ترکیه، ایتالیا، مراکش و یونان نیز رایج است که سبکی متفاوت از سبک ایرانی دارد.
ایران در این هنر به خصوص در کار معرق اصالت خود را حفظ کرده است. هیچ کارگاه کاشیسازی را نمی توان دید که در آن نقاش و خطاط وجود نداشته باشد و به همین سبب کارگاه کاشیسازی با مشارکت دو یا چند تن از هنرمندان این هنرها ایجاد میشود.
کاشی معرق امروز
امروزه دیگر مثل آن دوران، کاشی معرق به آن شکل زنده نیست، و هنرمندان معدودی در زنده نگهداشتن آن تلاش میکنند، گرچه امروز این هنر مانند گذشته کاربرد ندارد، اما نفس میکشد و زنده است.
امروز کاشی معرق را به شکل های امروزی، (نه الزاما طرحهای اسلیمی و گرههای هندسی) در جاهای مخلتف شهر میتوان یافت، مثلا در ایستگاههای مترو، دیوارهای زیرگذرها، دیوارههای تقاطعهای ناهمسطح و …
طرحهایی که روی کاشی معرق های امروزی نقش بسته اند هر چیزی میتوانند باشند، از چهره یک انسان گرفته، یک گلدان تا مثلا یک منظره زیبا.
امروزه کاشی معرق به عنوان صنایع دستی نیز شناخته میشود.
مثلا شکل دیگری از کاشی های معرق که امروزه دیده میشوند تابلوهایی هستند که به صورت کاشی معرق کار شده اند، تابلوها و دیوارکوبهایی در ابعاد و اندازههای مختلف با همان طرحها و شکلها کلاسیک و سنتی.
زندگی مدرن، انسان را به سمت ماشینی شدن پیش میبرد و انسان در تلاش است تا با این مسئله بجنگد، حفظ هویت و اصالت یکی از راههایی است که آدمی را در این نبرد پیروز میکند، معماری کلاسیک ایران سرشار از نمادها و المانهای همسو با طبیعت است که هویت و اصالت ایرانی را در طی سالها شکل و در خود جای داده است.
امروزه برای بسیاری از کسانی که درگیر زندگی مدرن هستند سفر، مقوله ای سخت و دشوار است، به شکلی که در طول سال به ندرت برایشان اتفاق می افتد که به سفر بروند، در همین راستا عده ای از هنرمندان این سرزمین تصمیم گرفته اند که با زنده نگه داشتن هنر کاشی معرق که یکی از گرانبهاترین هنرهای این سرزمین است، آن را به شکل دیگری ارائه کنند تا در کنار زیبایی کاربردی هم باشد.
شما میتوانید با حمایت از این هنرمندان از هویت و اصالت این هنر ارزشمند هم حمایت کنید و گوشه ای از تاریخ را با خود به همراه داشته باشید تا در نبرد با زندگی ماشینی پیروز باشید.
نویسنده: حادی موسوی (عضو تیم تحریریه مجله بامیراث)
