فیروزه / تجلی آسمان در سنگهایی گرانبها بیان دیدگاه
فیروزه
فيروزه يکي از سنگهاي قيمتي است که از عهد باستان در ايران شناخته شده،
از کتيبه بنياد کاخ داريوش بزرگ در شوش معلوم ميگردد که در آن تاريخ فيروزه
(احسائين) ناميده ميشد و از خوارزم براي زينتآلات کاخ آورده شده بود.
فیروزه سنگ آرزوها
فيروزه سنگ آرزوهاي تمام پادشاهان ممالک از زمان کورش و داريوش کبير است
که به عنوان هديه از طرف آنها به تمام سلاطين داده ميشد.
در کشور ايتاليا از فيروزه آبي و صاف که به گوهر آبي معروف است،
به عنوان گرانقيمتترين جواهرات استفاده ميشود.
علت رنگ آبي و سبز در فیروزه
فيروزه يک فسفات آلومينيوم با سختي حدود 6 است.
با اين حال به طور قابل ملاحظهاي از کوارتز نرمتر است.
اين کاني به طور طبيعي در طيف وسيعي از رنگها٬
از آبي آسماني روشن تا سبز خاکستري يافت ميشود.
فيروزه با رنگ آبي خوشرنگ، بهترين کيفيت را دارا ميباشد و
بسيار کمياب است و در حالي که رنگ سبز يا آبي کمرنگ
که از ارزش کمي برخوردار است، فراواني بيشتري دارد.
مشخصات فیروزه مرغوب
فيروزه مرغوب داراي رنگ آبي سير، جلاي چينيو، سختي بالا ميباشد.
افزايش رنگ سبز٬ پريدگي رنگ و وجود ناخالصي عواملي هستند که باعث کاهش کيفيت فيروزه ميشوند.
چگونگي به وجودآمدن فيروزه
فيروزه بيشتر اوقات در رسوبات مس در محيطهاي باير و نسبتا کم آب يافت شده است.
فيروزه در مکانهايي بوجود ميآيد که ميزان مس موجود در منطقه بالا باشد.
فيروزه بر اثر تاثير محلولهاي سطحي مسدار بر روي سنگهاي غني از Al2O3 و
غني از فسفر و گاهي نيز بر اثر تاثير محلولهاي سطحي مسدار٬
بر روي فسيلهاي استخواني جانوران به وجود ميآيد.
شناخت و ارزش فیروزه
اشکال مختلف فيروزه شامل دانهاي ريز، فيروزه ريز، کمپاکت، متخلخل،
کليراي، خوشهاي، دندريتي و گاهي پوششي است.
فيروزه ظاهراً به صورت نامتبلور و به صورت رگه و دانههاي پراکنده
در داخل سنگ مادر يافت ميشود و غالباً به صورت نهان بلور است.
ميزان بلورههاي فيروزه در طبيعت بسيار کم است و به علت جلاپذيري و رنگ جالب مورد توجه بوده است.
رنگهای فیروزه
فيروزه به رنگهاي آبي آسماني، آبي مايل به سبز، سبز مايل به زرد، خاکستري مايل به سبز،
آبي نيلي و آبي مايل به سفيد وجود دارد. رنگ آبي آسماني نوع مرغوب آن است و سبز مايل به زرد نوع نامرغوب.
در صورتي که ميزان مس موجود در کاني زياد باشد به رنگ آبي در صورتي که آهن زياد داشته باشد
به رنگ سبز و در صورت وجود آلومينيم زياد به رنگ سفيد ديده ميشود
که به ترتيب ارزش آن کاهش مييابد يعني رنگ آبي با ارزشترين نوع فيروزه است.
رنگ فيروزه ممکن است به تدريج به رنگ سبز تغيير کند.
علت اين امر قرار گرفتن کاني به مدت زياد در نور شديد و يا حرارت است
که باعث رنگ پريدگي و در نتيجه کم ارزش شدن کاني ميشود.
رنگ آبي فيروزه حاصل از cu2t آبدار است در صورتي که آب از دست برود
رنگ آن سفيد ميشود مانند کات کبود که در اثر حرارت آب تبلور خود را از دست داده
و چون يون ديگري در محيط وجود ندارد، به رنگ سفيد در ميآيد.
رنگهای دیگر فیروزه
فيروزه دو رنگ را ابرش مينامند.
بعضي انواع فيروزه را سست و سفيد فام را در روغن ميگذاشتند
و رنگش موقتاً پررنگتر ولي پس از چندي رنگ آن زايل ميشد. اگر چربي به فيروزه ماليده شود سبز ميگردد.
رنگ خاکه فيروزه سفيد و گاهي سبز روشن است.
فيروزه مصنوعي را از رنگ کردن سنگ «مها» بهدست مي آورند که با نام خضرا ناميده ميشد.
اين فيروزه در صورت شکستن از فيروزه اصل تشخيص داده ميشد چون سطح شکستگي آن سفيد بود.
فيروزه سنگ رسوبي فسفاته است.
اين کاني در اثر هوازدگي سنگ ميزبان رنگ خود را از دست ميدهد،
لذا براي تهيه نمونه مرغوب اين کاني بايد از سنگهايي که تحت تاثير هوازدگي قرار نگرفتهاند، استفاده کرد.
در اثر آزمايش با فوتک فيروزه شکاف برداشته
و رنگ قهوهاي پوسته پوسته پيدا ميکند و رنگ شعله هم سبز مات ميشود.
تنها کاني که شباهت زيادي به فيروزه دارد (کريزوکلا) است
ولي به علت اختلاف سختي ميتوان آنها را از هم تشخيص داد.
در اثر آزمايش با فوتک فيروزه پوسته پوسته قهوهاي ميشود ولي کريزوکلا تغيير نميکند.
شبکه عنکبوتي
آنچه در اغلب فيروزهها عموميت دارد وجود رگه يا رگچههايي سياه يا قهوهاي رنگ برجسته است،
که مربوط به سنگ مادر تشکيل دهنده فيروزه ميباشد.
اين رگهها گاه در طرحهاي منظم و غيرمنظم شکل ميگيرند که
در چنين حالتي به آن شبکه عنکبوتي و در اصطلاح بازار ايران به آن فيروزه شجري ميگويند.
اگر اين طرح منظم و زيبا باشد باعث افزايش ارزش فيروزه خواهد شد،
و اگر نامنظم و به صورت نقطه و لکهاي باشد از ارزش فيروزه خواهد کاست.
موارد استفاده فیروزه
فيروزه در ساخت انگشتر، ساخت جواهرات و زیوآلات، گوشواره و ظروف درباري در ميان اروپائيان به کار ميرود.
راههاي افزايش عمر فيروزه
- مرحله بهسازي شامل واکس زدن
- عدم شستشو با مواد شوينده و الکل
- عدم تماس با پوست چرب و مواد آرايشي
- در معرض نور و گرد و غبار قرار نگيرد
- تميز کردن فيروزه هر چند وقت يک بار
مهمترين خطري که فيروزه را تهديد ميکند:
ايجاد خراش روي فيروزه، آب داغ و مواد شيميايي خانگي است و دليل آن نيز ترکيب هيدراتي در سنگ است.
فيروزه سنگي زنده ميباشد و نسبت به روغن و مواد شيميايي مانند مواد شوينده بسيار حساس بوده و تغيير رنگ ميدهد.
خلل و فرج سنگ باعث جذب چربيها و موجب تغيير رنگ فيروزه ميشود.
هرگز از تميزکنندههاي اولتراسونيک استفاده نکنيد و از نزديکي با مواد حاوي کلر نيز اجتناب کنيد.
آب و نور نيز باعث تغيير رنگ فيروزه ميشود.
فيروزه در مقابل سه چيز عکسالعمل نشان ميدهد که هرگز نبايد با آنها تماس پيدا کند: روغن، کرم، ادکلن.
تميز کردن سنگ فیروزه
سنگ فيروزه از جمله سنگهايي زينتي و با ارزش است
که به علت خلل و فرجهاي زيادي که درون آن وجود دارد،
نبايد آن را با آب شست. بهتر است آن را با پارچههاي نخي نرم و تميز و يا چرم جلا دهيد.
کاني فيروزه به راحتي کثيف و گرد آلوده ميشود.
بازدم بر آن اثر نامطلوب دارد. چناچه مدت زيادي در آب بماند جلاي آن کاهش مييابد.
اگر چربي يا روغن بر سطح فيروزه ماليده شود،
خلل و فرج را پر کرده و به تدريج گرد و غبار موجود در هوا بوسيله ذرات چربي جذب شده و جلاي فيروزه را از بين ميبرد.
چنانچه اثر نفوذي ذرات روغن عميق باشد، ممکن است کاني خاصيت جلاپذيري و صيقل مجدد را هم از دست بدهد.
سطح شکل فيروزه صدفي است.
فيروزه در شعله حرارت تيره رنگ ميشود و رنگ شعله را به علت وجود مس، سبز يا آبي ميکند.
اگر فيروزه را در لوله بسته قرار داده، حرارت زيادي به آن بدهيم آب تبلور فيروزه جدا شده،
اثر آن بر ديواره لوله آزمايش ظاهر ميشود و کاني به تيرگي ميگرايد.
مرحله به سازي فيروزه چگونه صورت ميپذيرد؟
فيروزهها جواهرات نسبتا” نرم و کاملا” حساس هستند.
بدين معني که رنگ فيروزه ميتواند در طي استفاده کمرنگ شود.
به همين دليل امروزه حتي براي فيروزههايي با کيفيت عالي يک مرحله بهسازي
شامل واکس زدن در نظر گرفته ميشود. عمل واکس زدن باعث ميشود
تا ضمن افزايش سختي و در نتيجه افزايش دوام کاني، از محو شدن رنگ فيروزه به مرور زمان نيز جلوگيري شود.
واکس فيروزه يکنوع رزين مصنوعي است که طي روشي خاص با فرو بردن فيروزه در آن صورت ميگيرد.
امروزه اکثر فيروزهها با اين روش بهسازي ميشوند و اين عمل حتي باعث افزايش قيمت و ارزش فيروزه ميشود.
انواع تراش فيروزه
فيروزه به ندرت به صورت تراشدار ميباشد. اکثرا” به صورت برش کبوچان است.
کاني فيروزه همچنين به صورت دانه تسبيحي و فانتزي نيز برش داده ميشود.
کشورهاي صادرکننده فيروزه:
- ايران
- آمريکا
- مصر
- افغانستان
فيروزه در ايران
نامورترين و پرخواهانترين فيروزه در ايران فيروزه نيشابور است که از بيش از ۲۰۰۰ سال پيش استخراج ميشده است.
معدن اين فيروزه در نزديکي روستاي معدن نيشابور است و از سطح زمين ۲۰۱۲ متر بلندي دارد.
انواع مرغوب فيروزه ايران از نظر رنگ، نقش و کيفيت فيروزه عجمي و فيروزه شجري است.
فيروزه علاوه بر نيشابور در جنوب مشهد، شمالشرقي کرمان، شمالشرقي شهر بابک،
در تفت نزديک يزد و در قلعه وزيري نزديک بصيران و بيرجند وجود دارد.
اروپائيان نوع شجري و ايرانيان نوع عجمي را که بدون شجره است، ميپسندند.
پایان/
منبع:
کانون
