نمد مالی / قدیمیترین روش ساخت زیرانداز بیان دیدگاه
نمد در فرهنگ لغت
نمد در لغت پارچه ای کلفت است که از پشم یا کرک مالیده سازند و از آن فرش و کلاه و جامه کنند.
نمد مالی
کهن ترین شیوه و روش فراهمسازی زیرانداز که تاکنون شناخته شده نمد مالی است.
نَمَد نوعی بافته سنتی زیراندازی است که با پشم تولید میشود. در فرانسه به آن فوتر میگویند.
نمد ساده ترين نوع کف پوش است و ساخت آن احتياج به دستگاه خاصی دارند.
در نمد مالی در واقع از خاصيت طبيعی پشم که عبارت از در هم پيچيدن
الياف آن در اثر رطوبت و فشار است استفاده می شود.
احتمال دارد که اولين بار بافندگانی که الياف پشمی خود را شسته
و برای گرفتن رطوبت آن با چوبدستی ضربه هايی به پشم می زده اند،
موفق به کشف اين خصوصيت پشم و در نتيجه موفق به بوجود آوردن صنعت نمدمالی شده باشند.
تاریخچه نمد
نمدمالي از ابتدايي ترين شيوه هاي نساجي است كه گفته ميشود، ابتدا در آسياي ميانه به وجود آمد.
ازدوره نوسنگی مردمی که باپشم سروکار داشته اند٬ نمد را میشناختند.
اسناد ومدارک چینی 2300 پیش از میلاد درباره پادری، زره و سپر نمدی خبر میدهد.
درگورهای عصر مفرغ، درآلمان نمدهایی پیدا شده که تاریخ آن به 1400 پیش از میلاد می رسد.
نویسندگان کلاسیک، از همر به این طرف، درباره نمد سخن گفته اند و آن را بطور عمده به ایران نسبت داده اند.
در گور سکاهای سده پنجم پیش از میلاد مسیح که در قسمتهای مستور از برف ویخ روسیه مرکزی پیدا شده،
اشیاء نمدی زیادی چون پرده ٬ قالی ٬ عرقچین ٬ جل اسب و پتو به دست آمده است.
قبایل ترک که از این نواحی مهاجرت کرده اند و چادرنشینهای ایرانی نیز،
تا به امروز استادان مسلم هنر نمد سازی هستند. نه تنها کپنک نمدی با کلاه و آستین یکپارچه درست می کنند،
بلکه در تزیین و آرایش نمد با نقشه هایی که از پشم رنگ شده در دور نمد به کار می برند استاد هستند.
امروز (قیمتها و اطلاعات مربوط به سال 1387 است)
هم اكنون این هنر قدیمی به صورت نیمه صنعتی تهیه میشود.
یعنی كار ۵۰درصد آن به صورت دست ساز و ۵۰درصد دیگر توسط دستگاه انجام میشود.
به عنوان مثال در روستای ابرسج شاهرود ۵۰نفر با ۱۵دستگاه مشغول تولید نمد هستند.
قیمت دستگاهها و تهیه آن برای صنعت گران بسیار بالا است هر دستگاه بالغ بر ۱۰میلیون تومان قیمت دارد.
به گفته سید حسن ذاکری استاد نمدمالی، دستگاههای مورد استفاده در روستای ابرسج شاهرود كوچك است
و نزدیك به ۱/۵میلیون تومان قیمت دارد و این دستگاهها كیفیت تولید نمد را پایین میآورد
كه این خود یكی از مشكلات رشته نمدمالی است.
درحال حاضر این هنر به صورت استاد شاگردی آموزش داده میشود.
از آنجا كه تولید نمد كار بسیار سخت و بازار فروش آن كم است محصول آن به صورت فراوان در بازار و در دست عموم قرار ندارد.
مهمترین تولیدات نمدی امروز
- زیراندازهای نمدی
- جلودرری
- تن پوشهای نمدی
- نمد چوقا و امثال آنها
نمدمالی در ایران
نمدهاي ايران، در هر منطقه از اين سرزمين، رازي سر به مهر دارند،
كه با شكلهاي تجريدي و نمادين و رنگهاي برگرفته از طبيعت،
بخشي از فرهنگ هنرهاي عاميانه ما را تشكيل ميدهند.
فرهنگي كه سرشار از زيبايي، رمز و راز، عشق،و… به يك معني مالامال از زندگي است.
هنر نمدمالي محتملاً بر هنر بافندگي مقدم بوده است.
نمد در آسيا بهويژه در ايران از زمانهاي قديم به عنوان لباس،
كلاه و خيمه و زيرانداز به كار ميرفته و در شرايطي سخت توليد ميشده است.
تهيه و ساخت نمد در ايران همچنان به صورت سنتي صورت ميگيرد
و هنرمند ايراني با نقش و نگار و دستان توانمند و هنرمندانه خود بدان روح تازهاي ميبخشد.
مناطق تولید نمد
نمدمالی در مناطق روستایی:
- علی آباد كتول
- سمنان
- گنبد كاووس
- كلاله
- آق قلا گلستان
- روستاهای مازندران
- سبزوار و قوچان خراسان رضوی
- و استان لرستان و بندرتركمن رواج دارد.
نمد ترکمن
طرح و نقوش نمدتركمني از بينظيرترين نقوش از جهات تنوع و تعدد در هنرهاي سنتي كشور به شمار ميرود.
نمد تركمن از انواع مهم و معروف نمد ايراني بوده كه در تركمن صحرا به ان “كچه” گفته ميشود.
تركمنها به نمدمالي “كچه باسماق “مي گويند و آن را بمنظور پوشش اسب،
زين و پوشاندن ديوارهاي آلاچيق استفاده ميكنند.
كچه هاي تيره براي فرش كردن كف وديواره آلاچيق نيز به كار ميرود و اين نوع گاهي داراي نقشهاي تزييني نيز ميباشد.
بهترين نمد تركمن مربوط به قوم يموت است؛
و هماكنون نيز بيشتر در مناطق يموتنشين رواج دارد،
زيرا پرورش و نگهداري گوسفندان نيز در اين خانوادهها مرسوم است.
- بدليل اينكه توليد نمد نياز به قدرت بدني فراوان دارد در بيشتر نقاط ايران نمدمالي توسط مردان انجام ميشود اما نمد تركمن را صرفا زنان توليد مي كنند.
نمد و مواد اولیه
در نمدمالی عمل بافتن انجام نمیشود بلکه با ایجاد فشار و رطوبت و حرارت، موجب در هم رفتن الیاف پشمی میشوند.
دو خاصیت جعدیابی و پوستهای شدن ِ پشم امکان تولید نمد را فراهم میکنند.
پشمی که برای تولید نمد به کار میرود پشم بهاره گوسفند با الیاف بلند است.
از صابون و زرده تخممرغ نیز میتوان برای بهتر شدن کیفیت کار استفاده کرد.
مقدار پشمی که برای هر متر مربع نمد لازم است با مقدار پشم لازم
برای تولید قالی برابر است اما چون زمان تولید نمد بسیار کوتاهتر است (حدود یک روز) قیمت آن پایین است.
معمولا نمدمالان فعاليت خود را از اوايل فروردين ماه آغاز كرده
و در اواخر مهرماه خاتمه ميدهند و بهترين پشم در كار نمدمالي پشم شش ماهه اول سال است.
پشم گوسفند: پشم به عنوان مهمترین ماده اولیه برای نمد مالی
از خصوصیات ویژه ای برخوردار است که اگر نبود این خصوصیات ویژه در پشم شاید ساخت نمد به عمل نمی رسید.
پشم
رشتههایی است که مانند مو و کرک بر روی بدن گوسفند و شتر میروید؛
خشن، زبر و مجعد است و با رشتن آن نخ و سپس پارچه یا انواع فرش بافته میگردد.
مراحل آماده سازی پشم جهت بکارگیری در ساخت نمد
پس از اینکه پشم روی بدن گوسفند به حد کافی و مناسب بلند شد،
پشم چینی آغاز می شود و بعد از چیدن پشم نوبت به تمیزکردن میرسد.
به این طریق که ابتدا خارو خاشاک لای پشم ها را که در اثر موارد مختلف
با گوسفند همراه شده ٬ جدا می کنند وپس از آن جهت گرفتن خاک وچربی
اضافه و زائد از پشم، آن را با آّب ولرم میشویند.
بعد از شستشو و خشک نمودن آن به وسیله کمان و یا در صورت امکان
با دستگاه حلاجی پشم را اصطلاحا می زنند که به آن پشم محلوج میگویند.
صابون
صابون یکی از تمیز کنندههای مواد فرش و نمد است.
صابونها از ترکیب روغن جامد و یا مایع یا سود در اثر حرارت فراهم میگردد.
این تمیز کننده دارای انواع مختلفی است و اختلاف عمده این گونهها
به جهت نوع چربی و قلیایی ومواد اضافی مصرف شده درآنها میباشد.
صابونها از لحاظ سختی به چهار گروه تقسیم میشوند:
- صابونهای سخت یا صابون سدیم که در خانهها بکار شستن دست و لباس میرسد.
- صابون نرم یا صابون پتاسیم که براثر مشکلات حمل و نقل وبرخی خدمات قیمت آن بالاتر است.
- صابونهای طبی، مانند صابونهای میکرب کش اسید فنیک ٬ قطران سوبلیمه و…
- صابونهای کاغذی که ازطریق تزریق مواد لازم به کاغذ فراهم شده و خشک می گردد.
آب
مایعی است بی رنگ و بی بو و اندکی قابل تراکم
مرکب از اکسیژن و هیدروژن که در طبیعت به وفور موجود است.
ابزار و مشخصات دستگاه های تولیدی در نمدمالی
- کمان
- مشته
- پنجه
- لوخ یا قالب
- ماشین حلاجی
- ماشین مشت ومال
در شغل نمدمالی در گذشته غیر از وسیله ای به نام کمان حلاجی و مشته آن،
ابزار دیگری به کار برده نمیشد اما امروزه با آمدن ماشین حلاجی،
دیگر از کمان استفاده نمی شود؛ چرا که ماشین کار حلاجی را آسان نموده است.
زحمت کارگر نمدمالی را نیز کم کرده است؛ هم چنانکه سرعت کار را نیز بالا برده است.
رنگ
رنگرزی مواد اولیه پشم (جهت ایجاد نقش در نمد)
رنگ با چشم دیده می شود و با احساس درک می گردد
و عقل آن احساس را در یافت داشته، مورد تجزیه و تحلیل قرار میدهد
رنگها در زندگی معنوی و عاطفی انسانها نیز تاثیرات غیر قابل انکار دارند
و چه بسا منظره ای با رنگ های متفاوت تاثیرات مختلف بر بیننده میگذارد
به طور مثال هوای آفتابی با اشعه طلایین خورشید انسان را شاد می کند
و بالعکس هوای بارانی و هوای مرطوب و تاریک با همان منظره غم انگیز است.
رنگ از جهات گوناگون دارای انواع است
الف: از لحاظ شیمیایی بر دو گونه است: 1.رنگهای معدنی 2.رنگهای آلی
ب: از لحاظ سر منشاء بر دو نوع است: 1. رنگهای طبیعی 2.رنگهای شیمیایی (مصنوعی)
رنگ از جهت اصلی و ترکیبی
- رنگ های اصلی : (آبی ٬ زرد٬ قرمز)
- رنگ های ثانویه : (سبز ٬نارنجی و بنفش)
- رنگ های درجه سوم : (زرد و نارنجی ٬نارنجی و قرمز ٬قرمز بنفش ٬بنفش آبی ٬آبی سبز ٬ سبز زرد)
اما رنگ های مورد مصرف نمدها، معمولا همان رنگهای اصلی یعنی زرد و آبی و قرمز است.
و در کنار آن از رنگ های طبیعی خود پشم نیز بهره کافی گرفته می شود
مانند رنگ سفید و سیاه و قهوه ای که اصطلاحا پشم خود رنگ گفته می شود.
مراحل رنگرزی
رنگرزی بین نمدمالان بسیار ساده انجام می گیرد.
ابتدا آب را گرم می کند و سپس مقداری رنگ شیمیایی (رنگ های اسیدی)
که امروزه در بازار به وفور پیدا می شود را در مقدار کمی آب حل میکند
و به آب داغ روی اجاق اضافه می کند و پس از هم زدن اضافه نمودن
مقدار زاج سفید پشم را به محلول آب و رنگ فرو می برند،
هر از گاهی محتویات پاتیل را هم می زنند تا رنگ به همه پشم نفوذ کند،
و بعد از ساعتی پشم را بیرون آورده و شستشو می دهند و خشک میکنند.
منابع:
